تاریخ : سه شنبه 18 شهريور 1399
کد 1368

وقفنامه ربع رشیدی

در منطقه خوش آب‌وهوای باغمیشه در شهر تبریز، مجموعه‌ دانشگاهی قدیمی مربوط به هفتصد سال پیش قرار دارد که البته امروز دیگر چیز زیادی از آن باقی نمانده است. این مجموعه که اکنون یکی از جاذبه‌های گردشگری معروف شهر تبریز است، پس از حمله ویرانگر مغولان به ایران بنا شد و سال‌ها محل تحصیل علم و دانش عده‌ای زیادی از جوانان و دانشجویان منطقه بود. در حال حاضر از این بنای بزرگ و منحصر به‌فرد فقط یک وقف‌نامه باقی مانده است که در کتابخانه ملی تبریز نگهداری می‌شود و اطلاعات مربوط به مجموعه ربع رشیدی نیز از آن به دست آمده است. این وقف نامه در سال 1386 در فهرست آثار مستند یونسکو ثبت شده است.


وقفنامه ربع رشیدی ، از بیلانکوه تا یونسکو

ـ وقفنامه ربع رشیدی یادگاری بی بدیل است از قرن هشتم هجری که رشیدالدین فضل‌الله همدانی آن را برای کلیه املاک و اراضی و دارائی‌های متعلق به خود و بیان نحوه هزینه عایدات حاصل از آنها در مجموعه عظیم "ربع رشیدی " واقع در محله تاریخی بیلانکوه تبریز ترتیب داده است. عمده عایدی املاک موقوفه از برای پرداخت مصارف لازم به جهت نگاهداری تاسیساتی مثل: مدرسه و بیمارستان و دارالایتام و سایر دستگاههای عام المنفعه این مجموعه تعیین شده و عمده اهمیت وقفنامه از این لحاظ است.

تاسال ۱۳۴۸ شمسی و زمان برگزاری «مجمع علمی و تحقیقی رشیدالدین فضل‌الله همدانی «اطلاعات بسیار اندکی در باره موجودیت این سند ارزشمند در دست بود تا آنکه مجمع مذکور طی روزهای ۱۱ الی ۱۵ آبان ماه ۱۳۴۸ با حضور جمعی از بزرگترین دانشمندان و صاحبنظران ایران و جهان که بی اغراق نام هریک به تنهایی اعتباری برای هرمحفل علمی و دانشگاهی تلقی می‌گردد، به میزبانی دانشگاههای تهران و تبریز برگزار گردید، سرشناس‌ترین دانشمندان و محققان ‎‏حاضردر این مجمع علمی عبارت بودند از:

بدیع‌الزمان فروزانفر، مجتبی مینوی، عباس زریاب خویی، محمد تقی دانش پژوه، ایرج افشار، سید محمدمحیط طباطبائی، سید جعفر شهیدی، محمدابراهیم باستانی پاریزی، منوچهر مرتضوی، مهدی محقق، محمدجواد مشکور، غلامحسین یوسفی و… از ایران و کارل ‌یان از دانشگاه لیدن، جان‌ بویل از دانشگاه منچستر، عثمان توران از دانشگاه آنکارا، احمد زکی ولیدی طوغان از دانشگاه استانبول، کنت لوتر از دانشگاه میشیگان و... ، دو روز پایانی این مجمع علمی در دانشگاه تبریز برگزار گردید و یکی از ویژگیهای گردهمایی تبریز معرفی نسخه اصلی وقفنامه ربع رشیدی به شرکت کنندگان در این همایش بود.‏‎‎استاد فقید ایرج افشار در این باره می‌نویسد:

«موقعی که یکی از جلسات مجمع علمی و تحقیقی در باره خواجه رشیدالدین فضل‌الله طبیب ‌همدانی در تبریز تشکیل شد به اهتمام قابل تقدیر منوچهر مرتضوی رئیس دانشمند دانشکده ادبیات تبریز نسخه اصیل و بی نظیر وقفنامه خواجه که اغلب قسمتهای آن به خط شخص اوست به معرض دیدار شرکت کنندگان قرار گرفت و به مناسبت اهمیتی که این نسخه مهم تاریخی دارد، در پیشنهادهای نهایی مجمع گنجانده شد که یکی از دستگاههای ملی و عمومی کشور آن را خریداری کند تا از تصرفات دائمی روزگار در امان بماند» ‏

براین اساس و پس از بحث و بررسی در هیأت موسس انجمن آثار ملی، در تاریخ دوم اسفند ماه سال ۱۳۴۸ زنده یاد سید محمد تقی مصطفوی به نمایندگی از انجمن آثار ملی عازم تبریز شده پس از مذاکره با بازماندگان شادروان حاجی میرزا سعیدخان ذکاء الدوله سراجمیر در این شهر که نسخه وقفنامه را در تصرف داشتند، موافقت بازماندگان آن شادروان بدین صورت جلب شد که نسخه خطی وقفنامه را به اختیار انجمن آثار ملی بگذارند و انجمن مبلغ مناسبی در خور چنین هدف بعنوان حق الحفاظه و پاداش نگهداری این سند ملی به نماینده بازماندگان بپردازد که بین ایشان تقسیم گردد و انجمن آثار ملی هم پس از انجام هدفهای علمی از نظر عکس برداری و چاپ نسخه نامبرده عین نسخه اصلی را به کتابخانه ملی تبریز اهداء نماید تا بدین وسیله این اثر تاریخی و سند ملی منحصر بفرد در شهر تبریز که محل اولیه آن بوده است و بقایای برخی آثار ساختمانی شگرف خواجه رشیدالدین فضل الله نیز در آن شهر باقی است برای فرزندان آینده ایران محفوظ بماند.‏بدین ترتیب فرزندان ذکاء الدوله سراجمیر که سالهای سال این امانت و میراث ارزشمند ملی را در خانواده خود حفظ نموده بودند آن را با اساس توافقات بعمل آمده در اختیار انجمن آثار ملی قرار دادند.

نسخه اصلی وقفنامه ربع رشیدی توسط زنده یاد سیدمحمدتقی مصطفوی به تهران منتقل گردید تا بر اساس تصمیمات قبلی بصورت چاپ عکسی و متن تصحیح شده منتشر گردد و این مهم به همت دو تن از دانشمندان بزرگ، اساتید زنده یاد مجتبی مینوی و ایرج افشار و نیز همکاری شادروان عبدالعلی کارنگ در تصحیح قسمت مربوط به آذربایجان، به بهترین وجه ممکن انجام پذیرفت و پس از آن نسخه اصلی وقفنامه به کتابخانه ملی تبریز ( کتابخانه مرکزی کنونی ) اهداء شد و هم اینک در این کتابخانه نگهداری می‌شود.‏وقفنامه بصورت کتابی مجلد است و نام آن در صفحه اول به خط ثلث و به طلا «الوقفیه ‌الرشیدیه بخط واقف فی بیان شرایط امور الوقف و المصارف» است.‏این اثر ارزشمند و بی نظیر در سال ۱۳۸۶ در «برنامه حافظه جهانی» به ثبت رسیده است. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به منظور عمل به مسئولیت خود در حفظ و معرفی میراث مستند در سطح جهان در سال ۱۹۹۲ میلادی اجرای برنامه حافظه جهانی را آغاز کرده و بر اساس اعلام رسمی کمیته حافظه جهانی ، وقفنامه ربع رشیدی در اجلاس پروتوریای آفریقای جنوبی ( 11 تا 15 ژوئن ۲۰۰۷) بعنوان نخستین اثر از ایران در حافظه جهانی یونسکو ثبت گردیده است.

مهدی بزاز دستفروش